در تصمیمی که میتواند نقشهی روابط تجاری نظامی در جهان را تغییر دهد، ایران رسماً اعلام کرده که از این پس مشتریان تسلیحات ساخت این کشور میتوانند هزینهها را با رمزارزها پرداخت کنند. این سیاست، توسط مرکز صادرات دفاعی وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران، موسوم به "مایندکس"، در سکوت و طی حدود یک سال گذشته اجرایی شده است.
آنچه این تصمیم را از رویکردهای معمول متمایز میکند، استفادهی علنی از رمزارز برای معاملات تسلیحاتی میان دولتها است؛ موضوعی که تاکنون یا پشت درهای بسته باقی میماند یا در حد گمانهزنی بود.
مایندکس چیست و چه کشورهایی با آن همکاری میکنند؟
مایندکس، بهعنوان بازوی رسمی صادرات نظامی ایران، ادعا کرده که با بیش از ۳۵ کشور در ارتباط است. فهرست تسلیحات قابل ارائه شامل موارد زیر است:
-
موشکهای بالستیک «عماد»
-
پهپادهای «شاهد»
-
ناوچههای کلاس «شهید سلیمانی»
-
سامانههای پدافند کوتاهبرد
-
سلاحهای سبک، راکتها و موشکهای کروز ضدکشتی
در فضای کاربری این سامانه، بهصراحت به خریداران توضیح داده میشود که چگونه قراردادها با وجود تحریمها قابل اجرا هستند، حتی بخشی از سوالات پرتکرار به موضوع «دور زدن تحریمها» اختصاص دارد.
چطور رمزارز، ابزار تسویه قراردادهای نظامی شد؟
در شرایطی که تحریمهای آمریکا و اتحادیه اروپا، دسترسی ایران به نظام بانکی بینالمللی را محدود کرده، استفاده از رمزارزها راهکاری عملی برای حفظ و گسترش معاملات بیندولتی به نظر میرسد.
سایت رسمی مایندکس که بهدقت از سوی رسانههای بینالمللی مانند فایننشال تایمز تحلیل شده، به کاربران اطمینان میدهد که با استفاده از رمزارز و سایر روشهای پرداخت جایگزین (از جمله تهاتر و پرداخت ریالی)، ریسک تحریم تا حد زیادی کنترل میشود. در بخشی از راهنمای پرسشهای متداول آمده است که: «سیاستهای ایران در زمینه دور زدن تحریمها به نحوی طراحی شده که تحویل کالا و اجرای قرارداد تضمین شود.»
عرضه رسمی تسلیحات در ازای ارز دیجیتال برای اولین بار
تحلیلگران این اقدام را نخستین مورد علنی و رسمی از سوی یک دولت در فروش تسلیحات استراتژیک در ازای ارز دیجیتال میدانند. در گذشته، گزارشهایی غیررسمی از مبادلات محدود با رمزارز در اقتصادهای تحریمزده وجود داشت، اما نه در این سطح، نه با این صراحت و نه با این دامنه گسترده.
این اقدام، همزمان با فشار فزاینده کشورهای غربی بر برنامه هستهای ایران انجام شده است. در سال ۲۰۲۴، ایران در رتبهی هجدهم صادرکنندگان بزرگ تسلیحات در جهان قرار داشت. از سوی دیگر، کاهش ظرفیت صادراتی روسیه بهدلیل جنگ اوکراین، فضای تازهای برای تهران ایجاد کرده تا جای پای خود را در بازارهای تسلیحاتی مستحکمتر کند.
جدول: روشهای پرداخت رسمی اعلامشده برای خرید تسلیحات از ایران
| روش پرداخت | توضیحات |
|---|---|
| رمزارز | استفاده از داراییهای دیجیتال؛ نوع رمزارز مشخص نشده |
| ریال ایران | مخصوص کشورهایی که توان تهاتر ندارند یا در خاک ایران فعالیت دارند |
| تهاتر | تبادل کالا بهجای پول؛ برای کشورهایی با منابع خاص یا نیاز به همکاری اقتصادی دوطرفه |
| ارزهای غیر قابل پیگیری | راهکارهای خاص برای کاهش ریسک تحریم؛ جزئیات در دسترس نیست |
فعالیت گسترده رمزارزی در داخل ایران
اگرچه سیاستگذاران ایرانی از یکسو استفاده عمومی از رمزارز را محدود میکنند، اما آمارها حاکی از گسترش کاربرد آن در سطح جامعه است. بیش از ۵ میلیون ایرانی در حال حاضر بهصورت فعال در بازار رمزارز فعالیت میکنند. تنها در سال ۲۰۲۵، ورود رمزارز به کشور حدود ۱۱.۸ درصد رشد داشته است. حتی حمله سایبری پرهزینهای که در خرداد 1404 به صرافی نوبیتکس صورت گرفت و بین ۸۰ تا ۹۰ میلیون دلار خسارت وارد کرد، باعث توقف رشد این بخش نشد. این موضوع نشان میدهد اقتصاد ایران، در سایه تحریمها، بهشکل اجتنابناپذیری به رمزارز گره خورده است.
نگرانیها و هشدارهای غرب
مقامات غربی بهطور مکرر هشدار دادهاند که هرگونه تراکنش مالی با نهادهای ایرانی (حتی غیرمستقیم و از طریق رمزارز)، میتواند منجر به حذف طرف مقابل از سیستمهای مالی ایالات متحده، اتحادیه اروپا و بریتانیا شود. در همین راستا، وزارت خزانهداری آمریکا در سال گذشته، افرادی مرتبط با سپاه پاسداران را بهدلیل راهاندازی شبکهی بانکی سایهای با استفاده از رمزارز تحریم کرد.
نتیجهگیری
تصمیم ایران برای پذیرش رمزارز در ازای فروش تسلیحات، نهتنها یک حرکت تاکتیکی در مقابل تحریمها است، بلکه میتواند در درازمدت پیامدهایی فراتر از حوزه نظامی داشته باشد. اگر دیگر کشورها نیز بهسوی استفاده از رمزارز برای معاملات حساس تمایل پیدا کنند، ممکن است شاهد بازتعریف مفهوم حاکمیت مالی و امنیت سایبری در روابط بینالملل باشیم.
این خبر نشان میدهد نقش رمزارزها در معادلات قدرت جهانی رو به افزایش است، آنهم نه فقط بهعنوان ابزار سرمایهگذاری یا پرداخت خرد، بلکه بهعنوان سلاح ژئوپولیتیک در دست دولتها.
